Temur Todua antikuri polisi ui ivane javaxiSvilis saxelobis Tbilisis saxelmwifo universiteti Temur Todua antikuri polisi



Download 0.79 Mb.
Page1/16
Date26.02.2016
Size0.79 Mb.
#3095
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16



Temur Todua
antikuri polisi
UI

ivane javaxiSvilis saxelobis Tbilisis

saxelmwifo universiteti

Temur Todua
antikuri polisi

I


Tbilisis universitetis gamomcemloba

Tbilisi 2010

naSromSi naratiuli wyaroebis, epigrafikuli da arqeologiuri monacemebis safuZvelze ganxilulia antikuri polisis politikuri da socialur-ekonomikuri istoriis sakiTxebi. saxelmZRvanelo Sedgenilia sauniversiteto silabusis Sesabamisad. gaSuqebulia antikuri polisis formirebisa da ganviTarebis procesebi, didi berZnuli sakolonizacio moZraobis aqtivobis etapebi, naCvenebia polisuri ekonomikis, socialuri struqturis, marTvis sistemebis Camoyalibebisa da maTi ganviTarebis procesebis, polisTaSoriso kontaqtebis, imperiisa da polisis urTierTmimarTebis aspeqtebi da sxv.

`antikuri polisi~ gankuTvnilia studentebisa da magistrantebisaTvis. is daexmareba aseve antikuri istoriiT dainteresebul mkiTxvelebs.


S i n a a r s i

Sesavali - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 4

I. wyaroTmcodneobiTi baza da istoriografia - - - - - - - - - - - - - 6

1. wyaroebi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 6

2. istoriografia - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 15

II. polisuri sistemis formirebisa da ganviTarebis procesi - - - - 25

1. aTeni Zv. w. VIII-VI ss-Si - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 42

2. sparta Zv. w. VIII-VI ss-Si - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 56

III. metropolisi da kolonia - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 65

IV. polisis topografia. yofa-cxovreba - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 75

V. elinuri samyaros megapolisebi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 92

VI. polisuri ekonomika da socialuri struqtura Zv. w. V-IV ss-Si – 115

1. aTenis ekonomika da socialuri struqutira Zv. w. V-IV ss-Si - - 131

VII. polisuri marTvis sistema - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 168

  1. aTenis marTvis sistema - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 179

  2. spartis marTvis sistema - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 186

VIII. polisTaSoriso kontaqtebi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 196

1. polisuri samxedro-politikuri aliansebi - - - - - - - - - - - - - 208

IX. polisuri sistemis krizisi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 224

X. imperia da polisi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 234

  1. aqemenidebi da polisebi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 240

  2. aleqsandre makedoneli da polisebi - - - - - - - - - - - - - - - - 256

  3. elinisturi imperiebi da polisebi - - - - - - - - - - - - - - - - - 264

  4. romi da polisebi - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 275

reziume - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 294

bibliografia - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 297

tabulebis aRweriloba - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 299

Sesavali
Zveli saberZneTis istoria arsebiTad polisebis, qalaq-saxelmwifoebis istoriaa. elinurma polisebma ganviTarebis sakmaod xangrZlivi da rTuli gza ganvles. Zv. w. IX-VIII ss-Si mikenis centralizebuli saxelmwifos nangrevebze aRmocenebuli polisi, rogorc socialur-politikuri organizmis novaciuri da unikaluri modeli Caketil, daxurul sivrces warmoadgenda, magram is progresuli da harmoniuli sistema iyo. swored polisuri sistemis farglebSi elinebma Seqmnes racionaluri da dinamiuri ekonomika, mwyobri samoqalaqo struqtura, mravalferovani politikuri mmarTvelobis formebi; mdidari da ganumeorebeli civilizacia, ramac didi gavlena moaxdina Semdegdroindeli msoflio kulturis ganviTarebaze. polisurma sistemam msoflio istoriaSi ZvelberZnul sociums sapatio adgili miuCina. amdenad polisuri sistemis istoriis Seswavla friad mniSvnelovani da aqtualuria.

dasavlur antikologiaSi berZnuli polisis Sesaxeb mravalricxovani monografiebi, saxelmZRvaneloebi Tu samecniero publikaciebi arsebobs. qarTvelma mkvlevar-istorikosebma da arqeologebmac antikuri polisis istoriis sakiTxebs araerTi Rirebuli naSromi miuZRvnes. miuxedavad amisa, CvenSi aRniSnuli problema jer kidev ar aris monografiulad Seswavlili. garda amisa, arsebiTad ar gagvaCnia iseTi saxelmZRvanelo, sadac antikuri polisis winamdebare naSromi swored am mizans emsaxureba da istoriis kursi Tanmimdevrulad da saswavlo programis Sesabamisad iyos gadmocemuli. is antikuri polisis politikuri, socialur-ekonomikuri aspeqtebis kompleqsurad ganxilvis pirveli cdaa.

wignSi sistemuri analizis meTodis safuZvelze, naratiuli, epigrafikuli, numizmatikuri Tu arqeologiuri monacemebis mixedviT gaSuqebulia antikuri polisis formirebisa da misi ganviTarebis procesebi, didi berZnuli sakolonizacio moZraobis etapebi. naCvenebia polisuri ekonomikis, socialuri struqturis, marTvis sistemebis ganviTarebis etapebi, polisTaSoriso kontaqtebi, imperiisa da polisis urTierTmimarTebis aspeqtebi da sxv.

naSromi sauniversiteto silabusis Sesabamisadaa Sedgenili da is studentebs gauadvilebs antikuri polisis arsis, misi mniSvnelobis da saerTod Zveli qalaq-saxelmwifoebis rTuli sistemebis Semecnebas.N



wyaroTmcodneobiTi baza da istoriografia


  1. wyaroebi

antikuri polisis Sesaxeb mkvlevarTa gankargulebaSia mravalricxovani da mravalferovani kategoriis naratiuli wyaroebi, epigrafikuli, numizmatikuri da arqeologiuri Zeglebi.

protopolisis, polisuri sistemis formirebis procesis Sesaxeb adreuli cnobebi daculia homerosis poemebSi `iliadasa~ da `odiseaSi~. homerosis leqsikonSi sakmaod xSirad gvxvdeba sityva `polisi~ da mas poeti yvela tipis dasaxlebebis mimarT iyenebs. rogorc Cans, homerosiseuli polisi erTdroulad qalaqic iyo da sofelic. poemebSi aseve moipoveba garkveuli cnobebi polisis topografiisa da misi socialuri Semadgenlobis Sesaxeb.

Zv. w. VIII-VII ss-is polisis ekonomikuri viTareba da misi mosaxleobis Raribi fenis mZime mdgomareoba mxatvrul tonalobaSi aqvs aRwerili poets hesiodes Tavis poemaSi `samuSaoni da dReni~. mas ekuTvnis aseve meore poema _ `Teogonia~, sadac detaluradaa aRwerili polisis religiuri sistemis genezisi da misi ierarqia; Zv. w. VII-VI ss-is polisis istoriis Sesaxeb saintereso cnobebs gvawvdis arxiloxe, alkeosi, Teoginde, soloni, aristofane, romlebic realisturad aRweren polisebis ekonomikur-politikur viTarebas, socialur kontrastebs, demosisa da aristokratis konfliqtebs.

berZnuli polisebis istoriis Sesaxeb mniSvnelovani da ZiriTadi wyaro Zvel berZen istorikosTa Txzulebebia. Zveli berZeni istorikosebi cdiloben polisebis namdvili istoria gadmoscen da realuri faqtebi SearCion. pirveli berZeni istorikosebi iyvnen logografosebi, romelTa naSromebma Cvenamde fragmentebis saxiT moaRwia. logografosTa Soris gansakuTrebuli adgili ukavia hekatvos miletelsa da helanike mitinels. logografosebi marto miTologiuri tradiciebis ganmartebiT ar Semoifarglebodnen. logografosebs TavianT TxzulebebSi CarTuli hqondaT xmelTaSuazRvispireTisa da SavizRvispireTis polisebis geografiuli da eTnologiuri xasiaTis sarwmuno cnobebi, xolo mSobliuri polisebis istorias detalurad aRwerdnen.

Zv. w. V s-is balkaneTis saberZneTisa da mcire aziis elinuri polisebis istoria vrcladaa warmodgenili `istoriis mamad~ wodebul herodotes `istoriaSi~. marTalia, herodote movlenebis gadmocemisas zogjer miTologiur da saeWvo cnobebs gvawvdis, magram misi cnobebis sandooba umetes SemTxvevaSi arqeologiurma monacemebma daadastures. herodotes umcrosi Tanamedrovis, `fsiqologiuri istoriis mamis~ (j. kolingvudi) Tukidides `peloponesis omebis istoriaSi~ mniSvnelovani cnobebia daculi spartis, aTenisa da maTi mokavSire polisebis socialur-ekonomikuri da politikuri istoriis Sesaxeb.

mniSvnelovani cnobebis Semcvelia qsenofontis `anabasisi~ da `helenika~. `anabasisSi~ aRwerilia mcire aziis polisebis geografiuli da ekopirobebi, maTi ekonomikuri viTareba, moqalaqeTa zne-Cveulebebi, samxedro taqtika da SeiaraReba. `helenikaSi~ moTxrobilia saberZneTis istoria, romelic ori nawilisagan Sedgeba. pirveli nawili Seicavs eladis istorias Zv. w. 431 wlamde da is obieqturobiT gamoirCeva. meore nawilSi saberZneTis istoria spartis polisis istoriasTanaa gaigivebuli. aRsaniSnavia, rom qsenofonti spartis polisur wyobas aidealebda, rac naTlad Cans mis `lakedemonelTa politiaSi~. Zv. w. IV s-is aTenis ekonomikuri urTierTobis Seswavlis TvalsazrisiT mniSvnelovania qsenofontis Txzuleba `Semosavalze~, sadac avtori aTenis administraciis finansuri mdgomareobis gaumjobesebaze mianiSnebs; aTenis saxelmwifo wyobileba mZafri satiris saxiTaa gadmocemuli fsevdo qsenofontis TxzulebaSi `aTenelTa saxelmwifo wyobileba~, romelic Zv. w. VI s-is 50-ian wlebSi daiwera.

polisebis istoriis Sesaxeb saintereso cnobebia daculi Zv. w. IV s-is istorikosis efores naSromSi `saberZneTis istoria~, sadac skrupulozurad aRwerilia metropolisebisa da koloniebis politikuri viTarebis aspeqtebi arqaikidan Zv. w. 340 wlamde.

mravalmxriv saintereso cnobebia daculi Zv. w. IV s-is aTeneli oratorebis – lisiasis, isokrates, esxines, demosTenes, giperides sityvebSi. marTalia, es sityvebi tendenciuri xasiaTisa, magram isini epoqis realur suraTs dokumenturad asaxaven.

Zv. w. V-IV ss-is polisebis mravalsaxovani cxovrebis epizodebi asaxulia platonisa da aristofanes TxzulebebSi. platonis naSromTa Soris gansakuTrebiT mniSvnelovania misi traqtatebi `saxelmwifo~ da `kanonebi~, romlebSic gaanalizebulia polisebis socialur-politikuri urTierTobani. platoni berZnebs polisuri sistemis samarTlian sawyisebze gardaqmnas sTavazobs. didi berZeni moazrovnis aristoteles mravalricxovan TxzulebaTa Soris polisebis istoriis TvalsazrisiT, Rirebul naSromebs `politika~ da `aTenelTa saxelmwifo wyobileba~ warmoadgens. pirvel maTganSi ganzogadebulia polisis arsi da misi mmarTvelobis formebi, aRwerilia 158 polisis politikuri istoriis peripetiebi. `aTenelTa saxelmwifo wyobilebaSi~ detalurad daxasiaTebulia aTenis polisuri marTvis sistema.

Zv. w. V-IV ss-is aTenis saSinao da sagareo politikuri mdgomareobis Sesaxeb saintereso informacias gvawvdis aristofanes mravalricxovani komediebi. aristofane komikur formebSi gadmoscems aTenis yofa-cxovrebas. exeba polisis omisa da mSvidobis sakiTxebs, mdidari da Raribi moqalaqeebis ekonomikur mdgomareobas, amxels korumpirebul sajaro moxeleebs da uniaTo aTenel mxedarTmTavrebs.

Rirebuli informaciis Semcvelia polisebis `msoflio istoria~, sadac skrupulozurad aRwerilia Zv. w. 220-145 ww-is berZnuli da romauli samyaros saxelmwifoebis mmarTvelobis formebi, samxedro saqme, socio-politikuri kofliqtebi. aranakleb saintereso da erTob Rirebuli cnobebia daculi diodore sicilielis `istoriul biblioTekaSi~. naSromis I-V da XVIII-XX wignebSi klasikuri epoqis saberZneTis mmarTvelobis istoria, berZnul polisebTan filipe II-isa da aleqsandre makedonelis urTierTobis amsaxveli faqtebi.

mravalmxriv saintereso da mniSvnelovani cnobebi moipoveba geografosisa da istorikosis strabonis `geografiaSi~. aq aRwerilia ara marto xmelTaSuazRvispireTisa da SavizRvispireTis qveynebisa Tu polisebis geografiuli mdebareoba, ekologiuri pirobebi, bunebrivi resursebi, aramed maT ekonomikur mdgomareoba, saxelmwifo mmarTveloba, mniSvnelovani politikuri movlenebi, kulturuli memkvidreoba.

berZnuli polisebis istoriisaTvis fasdaudebeli wyaroa plutarqes `biografiebi~. spartis adreuli periodis istoriis Sesaxeb Rirebuli cnobebia daculi likurgosis biografiaSi, xolo solonis plutarqeseuli cxovreba Zvirfasi wyaroa Zv. w. VI s-is aTenis polisis saxelmwifo wyobilebis SeswavlisaTvis. berZeni politikosebis – Temistokles, aristides, herikles, alkibiades, aleqsandre makedonelis, demosTenes biografiebTan erTad daxasiaTebulia maTi Tanadrouli berZnuli polisebis, gansakuTrebiT ki aTenisa da spartis saSinao da sagareo politikuri viTareba.

arqauli, klasikuri da elinisturi epoqebis berZnuli kulturuli memkvidreobis amsaxveli unikaluri masalebia gadmocemuli pavsaniasis `eladis aRwerilobaSi~, romelic aTi wignisagan Sedgeba. naSromSi detalurad aRwerilia balkaneTis saberZneTis calkeuli regionebisa Tu polisebis materialuri kulturis Zeglebi: taZrebi, sakurTxevlebi, qandakebebi, suraTebi, arqiteqturuli kompleqsebi. pavsaniasis cnobebis sizuste arqeologiurma gaTxrebma daadastures.

elinisturi epoqis polisebis istoriis Sesaxeb saintereso informaciis Semcvelia pompous trogusis `filipikebis istoria~, kurcius rufusis `aleqsandre makedonelis istoria~, flavius arianes `aleqsandres anabasisi~. am TxzulebebSi dawvrilebiTaa aRwerili ara marto aleqsandres laSqrobaTa mzadeba, msvleloba da misi Sedegebi, aramed genialuri mefisa da sardlis politika berZnuli polisebisadmi.

berZnuli polisebisa da romis respublikis urTierTobis sakiTxebi aRwerilia apianes `romis istoriaSi~ dad ion kasiusis `romis istoriaSi~. elinisturi epoqis spartis, aTenisa da sxva polisebis istoriis aspeqtebi vrcladaa gadmocemuli aseve titus liviusis `romis istoriaSi~.

epigrafikuli Zeglebi. antikuri polisis Sesaxeb arsebul saistorio wyaroTa kompleqsSi gansakuTrebuli adgili ukavia berZnul warwrebs. dReisaTvis 250 aTasze meti berZnuli warweraa gamovlenili da Seswavlili. am mxriv, didi wvlili XIX s-is inglisel da germanel epigrafistebs miuZRviT. 1874-1916 ww-Si ingliselma epigrafistebma britaneTis muzeumSi daculi berZnuli warwerebis korpusi gamosces. 1825-1859 ww-Si germaneli mecnieris a. bekis iniciativiT gamoica `berZnuli warwerebis korpusi~ oTx tomad, romelic 10 aTasamde warweras Seicavda. 1901 w. gamoqveynda berZnuli warwerebis xuTtomiani krebuli v. vudhedis redaqciiT, l. jeferis arqaikis epoqis warwerebis lokaluri variantebi, romlebic polisebis socialur-ekonomikuri da politikuri istoriis SeswavlisaTvis udavod mniSvnelovania.

XX s-is 20-ian wlebSi ki ingliseli da frangi epigrafistebi TvalsaCino warmatebas aRweven. b. meritom, e. vestma, m. mak gregorim Seiswavles pirveli aTenis sazRvao kavSiris droindeli aTenuri warwerebi; 1939 w. gamoqveynda `Athenian tribute lists~-is pirveli tomi; 1925-1937 ww-Si gamoica f. diurbaxis, p. ruselisa da m. loneis xuTtomiani delosis warwerebis korpusi. amave xanebSi gamoqveynda n. valmenonisa da e. burJes delfosis warwerebi. cnobilma frangma epigrafistma l. roberma 1937 w. gamoaqveyna monografia: `anatoliuri etiudebi. mcire aziis berZnuli warwerebis kvleva-Zeibani~.

meore msoflio omis Semdeg, aSS-sa da inglisSi antikologebis yuradRebis centrSi moeqca epigrafikuli Zeglebis Segroveba, maTi kvleva da gamocema. am mxriv, gansakuTrebiT nayofieri aRmoCnda XX s-is 60-70-iani wlebi. am xanebSi gamoqveynda m. todis ortomiani krebuli `berZnuli saistorio warwerebi~.

numizmatikur Zeglebi. antikuri polisis politikur, ekonomikuri da kulturis istoriisaTvis mniSvneloban wyarod iTvleba berZnuli monetebi, romlebic obieqturad afiqsireben istoriul movlenebs, zustad gadmogvcemen faqtebs. berZnuli samoneto emisiis SeswavlaSi gansakuTrebuli wvlili miuZRviT inglisel da frang numizmatebs. 1846-1937 ww-Si cnobilma britanelma mkvlevarebma b. hedma da p. gardnerma berZnuli monetebis sruli istoria gamosces.

XX s-is 20-30-ian wlebSi inglisur-amerikul antikologiaSi gansakuTrebuli yuradReba daeTmo elinuri polisebis monetebisa da samoneto mimoqcevis sakiTxebis Seswavlas. aRsaniSnavia k. sultmanis monografia: `berZnuli monetebi. samoneto mimoqceva da monetebis moWra elinisturi samefoebis dacemamde~ (1933). calkeuli centrebis zaradxanebis Sesaxeb specialuri gamokvlevebi gamoqveynda. am mxriv, aRsaniSnavia k. seltmanis `olimpia~ (1921) da `aTeni~ (1924), k. edvardsis `korinTo~ (1933), d. hilis `kreta~ (1937) da sxv.

XX s-is 20-iani wlebis numizmatikur naSromebs Soris unda dasaxledes gamoCenili frangi numizmatis e. babelonis narkvevi `Zveli saberZneTis numizmatika~ (1921). XX s-is 60-70-ian wlebSi intensiurad daiwyo numizmatikuri masalebis Segroveba da maTi publikacia. am wlebis erT-erT mTavar miRwevad unda CaiTvalos amerikis numizmatikuri sazogadoebis mier momzadebuli da gamocemuli berZnuli samoneto ganZebis katalogi (redaqtorebi: m. tompsoni, o. morkxolmi, k. krei, 1973). aTenis numizmatikis SeswavlaSi fasdaudebeli wvlili miuZRvis j. tompsons, romlemac `axali stilis~ aTenur tetradraqmebs specialuri naSromi miuZRvna (1961); elinisturi epoqis numizmatikis SeswavlaSi didi damsaxureba miuZRvis e. belinjers, romelmac aleqsandre makedonelis samoneto saqme Seiswavla (`alesandre didis monetebis narkvevebi~, 1963). mkvlevarma gamoikvlia ara marto numizmatikuri sakitxebi, aramed isi mefis ekonomikuri politikis aspeqtebi. e. belinjeris azriT, aleqsandres ekonomikuri politika eqstravagantuli xasiaTisa iyo, vinaidan regularul Semosvlebs gasvlebi aRemateboda; m. tompsonma da e. belinjerma mcire aziis elinisturi epoqis polisebis samoneto ganZebis Sesaxeb ara erTi Rirebuli naSromi gamoaqveynes.

CrdiloeT SavizRvispireTis polisebis monetebisa da samoneto mimoqcevis problemebi aqtualuria rusul numizmatologiaSi. am sakiTxebs mravali fundamenturi naSromi mieZRvna: a. zogrfis `antikuri monetebi~ (1951), p. kariSvovskis `olviis samoneto saqme da samoneto mimoqceva Zv. w. VI – ax. w. IV ss~ (1962), d. Selovis `Zv. w. VI-II ss. bosforis samoneto saqme~ (1956).

saqarTveloSi aRmoCenili berZnuli monetebisa da samoneto mimoqcevis sakiTxebs qarTvelma da rusma numizmatebma d. kapanaZem, e. pexomovma, a. zografma, k. golenkom saetapo naSromebi miuZRvnes. aRniSnuli sakiTxebis SeswavlaSi gansakuTrebuli wvlili miuZRvis cnobil qarTvel numizmats, g. dunduas. man Tavis fundamentur gamokvlevebSi `antikuri saqarTvelos numizmatika~ (1987) da `qarTuli numizmatika~ (T. dunduasTan erTad, 2006) pirvelma monografiulad Seiswavla saqarTveloSi aRmoCenili aleqsandre makedonelisa da lisi maqes saxeliT moWrili staterebi, aTenis, sinopes, amisis, trapezuntis saqalaqo monetebi. Seadgina maTi sruli mecnieruli katalogi, SeimuSava absoluturi da SedarebiTi qronologia.

antikuri polisis istoriisaTvis umTavres wyaros warmoadgens aseve arqeologiuri artefaqtebi, romlebic naratiul wyaroebTan erTad warsulis didmniSvnelovani dokumenturi masalebia.



arqeologiuri monacemebi. antikuri polisis istoriisaTvis umTavres wyaros warmoadgens aseve arqeologiuri artefaqtebi, rolebic naratiul wyaroebTan erTad warsulis didmniSvnelovani dokumenturi masalebia.

XIX s-is dasasruls antikuri polisebis arqeologiur kvleva-ZiebaSi wamyvani pozicia evropaSi frang arqeologebs ekavaT. gansakuTrebul aqtiurobas iCenda aTenis franguli arqeologiuri skola. 1877-1880 ww-Si aRniSnuli skolis mecnier-TanamSromlebi arqeologiur gaTxrebs awarmoebdnen delosSi, sadac gamovlinda Zv. w. VI s-is apolonis sataZro kompleqsis nangrevebi, bazris moednis, Teatris, lomebis masiuri qandakebebis naSTebi; elinisturi epoqis mozaikuriatakiani sacxovrebeli saxlebis fragmentebi, romelTa Soris gamoirCeva Zv. w. II s-is e.w. `delfinis saxli~. Sedegiani aRmoCnda franguli eqspediciis gaTxrebi delfosSi (1893). aq aRmoCnda galereas, Teatrisa da sxvadasxva formis sakulto nagebobaTa kompleqsis naSTebi, mravalricxovani da mravalferovani andakebis nimuSebi da sxv.

1898 wlidan italiuri arqeologiuri eqspedicia p. orsis (1859-1935) xelmZRvanelobiT farTomasStabian arqeologiuri gaTxrebs awarmoebda siciliisa da samxreT italiis berZnuli polisebis teritoriaze. 1896-1907 ww. efesoSi avstriulma arqeologiurma eqspediciam farTomasStabiani gaTxrebi Caatara. gamovlenil iqna sxvadasxva daniSnulebis nagebobebis – bazris, sawyobebis, gimnasiuumebis, taZrebis, Teatrebisa da biblioTekis naSTebi. mravalricxovani da mravalferovani liTonis da keramikuli nawarmis fragmentebi.

XX s-is dasawyisSi belgieli swavlulebi arqeologiur gaTxrebs awarmoebdnen siriaSi, mcire aziasa da saberZneTSi.

XIX s-is dasasrulidan amerikeli mecnierebi, miuxedavad antikuri civilizaciebis centrebidan, aSS-is siSorisa, arqeologiur kvleva-ZiebaSi aqtiurad CaerTvnen. 1879 w. aTenSi daarsda amerikis arqeologiuri institutis skola. 1896-1913 ww-Si aRniSnuli skolis arqeologiuri eqspedicia gaTxrebs awarmoebda korinToSi. gamovlenil iqna Zv. w. VI s-is apolonis, poseidonis, Teatrisa da romauli xanis nagebobaTa naSTebi.

XX s-is 20-ian wlebSi amerikis arqeologiurma eqspediciam d. robinsonis xelmZRvanelobiT gaTxreis Caatara olinTosSi, romelsac gansakuTrebuli mniSvneloba eniWeboda. rogorc cnobilia, olinTosi filipe II makedonelma miwasTan gaaswora da mere is aRar aRdgenila. amitomac aq arqeologebs steriluri fenebi unda daxvedrodaT. marTlac, arqeologebma aq daafiqsires elinisturi epoqis steriluri fenebi, sadac gviandeli xanis arcerTi artefaqti ar dadasturebula.

aRniSnul wlebSi amerikeli arqeologebi aTenis agoras ikvlevdnen. intensiuri arqeologiuri Ziebis Sedegad agoris teritoriis farglebSi aRmoCnda galereas, taZrebisa da sazogadoebrivi daniSnulebis nagebobaTa saZirkvlebi. aRdgenil iqna Zv. w. II s-is atalos II-is stoa pergamopnidan.

germanelma arqeologebma Seiswavles aTenis nekropoli, romelic mdebareobda qalaqis farglebs gareT, Crdilo-dasavleTiT, e.w. `keramikosis~ ubanSi. dafisqirda sxvadasxva epoqis samarxebi da nairsaxovani stelebi; savele-arqeologiuri gaTxrebi gagrZelda korinToSic. r. riCardsonis redaqciiT 15-tomiani korinTos gaTxreis angariSi gamoqveynda.

1899-1914 ww-Si germanuli arqeologiuri eqspedicia gaTxrebs awarmoebda aseve miletSi, sadac gamovlenil iqna elinisturi da romauli xanis taZrebis, sacxovrebeli da sazogadoebrivi daniSnulebis nagebobaTa naSTebi.

XX s-is 20-30-ian wlebSi aTenis frangulma arqeologiurma skolam gaTxrebi ganaaxla delosze, delfosSi, rodosSi, Tasossa da kretaze. gamoica mravalwliani arqeologiuri gaTxrebis angariSebi da publikaciebi. maT Soris aRsaniSnavia `gaTxrebi delfosSi~ t. omolis redaqciiT gamocemuli; a. gabrielis ortomiani `qalaqi rodosi~; t. omolisa da m. ollos `arqeologiuri Ziebani delosze~.

meore msoflio omis Semdeg farTod gaiSala arqeologiuri kvleva-Zeiabni. Sedegiani aRmoCnda anglo-Turquli arqeologiuri eqspediciis (xelmZRv., j. kuki da e. akurgali) gaTxrebi smirnaSi. gairkva, rom dasaxleba aq Zv. w. X s-Si aRmocenda; gamovlenil iqna Zv. w. VIII-VII ss-is dagegmarebis sistema, gamagrebis xasiaTi, sacoxvrebeli saxlebis tipi da sxv., Turquli arqeologiuri eqspedicia, e. akurgalis xelmZRvanelobiT, gaTxrebs awarmoebda sinopeSi. gaTxrebis Sedegad aRmoCnda sakmaod mravalricxovani sxvadasxva drois arqiteqturuli detalebi, epigrafikuli Zeglebi, keramikuli nawarmis fragmentebi da sxv.

Cikagos universitetis arqeologiurma eqspediciam farTomasStabiani gaTxrebi Caatara korinToSi. saintereso artefaqtebi aRmoCnda korinTos navsadgur kenkreaxSi. amerikuli eqspedicia arqeologiur kvleva-Ziebas agrZelebda aTenis agoraze. aq mopovebuli masalebiT dadginda, rom dorielTa eqspansiis dros, gansxvavebiT eldais sxva centrebisagan, sadac aSkara dacema-daqveiTeba SeiniSneboda, aTeni aRmavlobis gzaze idga, rac aTenSi peloponeseli devnilebis CasaxlebiT unda aixsnas.

XX s-is 60-90-ian wlebSi arqeologiuri kvleva-Zieba intensiurad mimdinareobda dasavleT da CrdiloeT SavizRvispireTSi. rusma, ukrainelma da bulgarelma arqeologebma gamoavlines da Seiswavles elinuri apoikebis mravalricxovani materialuri kulturis Zeglebi – sacxovrebeli da sazogadoebrivi daniSnulebis nagebobani, sataZro kompleqsebi, arqiteqturuli ansamblebi, liTonisa da keramikuli nawarmi da sxv.

2. istoriografia

evropul saistorio mecnierebaSi antikuri polisis socialur-ekonomikuri, politikuri da kulturis istoriis Seswavla saukuneebs iTvlis, magram am problemebis kvleva-Zieba gansakuTrebul mniSvnelobas XIX-XX ss-Si iZens.

aRniSnul saukuneebSi antikuri polisis istoriis kvlevis mTavari centrebi germania, inglisi da safrangeTi iyo. jer kidev XIX s-is 50-60-ian wlebSi cnobilma germanelma antikologma a. bekma (1825-1859), mis mierve Tavmoyrili da gamocemuli berZnuli warwerebis korpusis skrupulozuri analizis safuZvelze, aTenis ekonomikis istorias specialuri monografia _ `aTenelTa saxelmwifoebrivi meurneoba~ miuZRvna. a. bekis mowafe iyo k. miuleri, romelic calkeuli elinuri polisebis istorias ikvlevda. man eginasa da orqomenis istorias seriozuli monografiebi miuZRvna.

germanul antikologiaSi avtoritetul istorikosad iTvleboda ed. meaieri (1855-1930). mis xuT tomad gamoqveynebul naSromSi `Zveli istoria~ vrcladaa Seswavlili Zveli aRmosavleTis, saberZneTisa da romis istoria. ed. meieris mtkicebiT, Zvel qveynebSi da maT Soris polis-saxelmwifoebSi arsebobda mrewveloba, ganviTarebuli iyo vaWroba. kapitali ekonomikaSi gansakuTrebul rols asrulebda da saxelmwifo kapitalistebis interesebs icavda. misi azriT, monoba meurneobis ZiriTad safuZvels ki ar Seadgenda, aramed xels uwyobda. ed. maieris Tanaxmad, antikur samyaroSi fiqsirdeba feodalizmi, kapitalizmi.

germanuli antikologiis TvalsaCino warmomadgenlebi iyvnen k. biuxeri (1847-1930) da u. vilamovic-melendorfi (1848-1931)/ pirvelma maTganma gamoaqveyna naSromi `saxalxo meurneobis formireba~, sadac kacobriobis ekonomikuri evolucia sam fazadaa dayofili: pirveli – oikosuri, karCaketili meurneoba; meore – saqalaqo meurneoba; mesame – saxalxo meurneoba. u. vilamovic-melandorfi pirveli gamoexmaura aristoteles `aTenelTa politiis~ aRmoCenis faqts dam is safuZvelze Seqmna monumenturi naSromi `aristotele da aTeni~. mkvlevari idealistur poziciebs icavda da ed. meaieriseul ciklisebur Teorias ar iziarebda.

XX s-is 20-30-ian wlebSi antikuri polisis problemebze intensiurad muSaobdnen u. karStedti da v. erenbergi. pirveli maTgani sistematurad ikvlevda polisur institutebsa da samarTlis problemebs (`sparta da misi kabSiri~ 1922), aRsaniSnavia, rom mkvlevari modernizmis Teoriis erTguli rCeboda. amis TvalsaCino ilustraciaa, u. karStedtis statia `romauli revoluciis safuZvlebi da wanamZRvarebi~ (1926), romelic proletariatisa da proletaruli revoluciis sawinaaRmdego hamfleti iyo. avtori Zv. w. 149-146 ww. korinToSi proletariatis diqtaturasa da bolSevizms xedavs da xotba-didebas asxams romaul maxvils, romelmac korinTo daangria. meore germaneli mecnieri v. erenberti yuradRebas amaxvilebs polisuri sistemis formirebis ZiriTad etapebze (saxelmwifos damfuZneblebi~ 1925). aRsaniSnavia, rom faSisturi diqtaturis periodSi v. enerbergma, iseve rogoc bevrma germanelma antikologma datova germania da aSS-Si gaagrZela moRvaweoba.

mniSvnelovani naSromebis avtoria k. beloxi (1854-1929). mis oTx tomad gamoqveynebul `saberZneTis istoriaSi~ ganxilulia eladis ganviTarebis procesi uZvelesi droidan Zv. w. 217 wlamde. naSromSi vrcladaa gaSuqebuli aTenis, spartis, korinTos, samxreT italiisa da siciliis berZnuli polisebis politikuri, socialur-ekonomikuri da kulturis istoriis problemebi. k. beloxma specialuri naSromi miuZRvna perikles epoqis atikis politikas, sadac periklesa da aTenis demokratias uaryofiTad axasiaTebs.

aRsaniSnavia, rom k. beloxma Zveli istoriis kvlevisas pirvelma gamoiyena statistikuri meTodi, romlis safuZvelze man elinuri polis-saxelmwifoebis mosaxleobis raodenoba gansazRvra. k. beloxis azriT, polisebis ekonomikaSi ZiriTadad daqiravebuli muSaxeli gamoiyeneboda, xolo monebi naklebad iyvnen dasaqmebulni. k. beloxi iziarebda ed. maieris modernistul Teorias da berZnul ekonomikas kapitalisturi evropis ekonomikas adarebda.

antikuri polisis istoriis sakiTxebs ikvlevda cnobili germaneli mecnieri r. pelmani (1852-1914). naSromSi `msxvili antikuri qalaqebis mosaxleobis siWarbe saqalaqo civilizaciis ganviTarebasTan dakavSirebiT~, r. pelmani aleqsandrias da Zvel roms XIX s-is londons, parizsa da berlins adarebda.

r. pelmanis azriT, aRniSnul qalaqebis `socialuri avadmyofobis simptomebi erTnairi iyo: siRaribe, antisanitaria da epidemiebi.

antikuri polisis Seswavlis saqmeSi gansakuTrebuli wvlili frang mecnierebsac miuZRviT. am mxriv, aRsaniSnavia XIX s-is meore naxevris gamoCenili istorikosi n. fiustel de kulanJi. misma kapitalurma naSromma `antikuri samoqalaqo sazogadoeba~ evropis saistorio mecnierebaSi didi rezonansi gamoiwvia. is mwvaved akritikebda Zveli istoriis modernistul Teoriebs da samoqalaqo sazogadoeba antikuri civilizaciis ZiriTad safuZvlad miaCnda. n. fiustel de kulanJma antikuri polisis arsi berZenTa religiuri warmodgenebiT axsna.

cnobili frangi mkvlevari e. kaveniaki (1876-1963) uaryofiTad axasiaTebda aTenis demokratiul sistemas. misi azriT, aTenis demokratia `anarqiuli~ da `antinacionaluri reJimi~ iyo, demosi uvici da mamaZaRli, xolo misi winamZRolebi myviralebi da uvicebi iyvnen. samagierod mis aRfrTovanebas oligarqiuli sparta da dionise ufrosiseuli sirakuzi iwvevda, vinaidan mkvlevris mtkicebiT, maT `kanonieri reJimi~ daamyares. epaminondes kaveniaki uaryofiTad axasiaTebs, radganac misi ganmartebiT, man Ziri gamouTxara spartis hegemonies da Tavisi xalxis SesaZlebloba ar gaiTvaliswina.

aTenis demokratia dadebiTad aris Sefasebuli a. kruazes (1845-1923) naSromebSi: `antikuri demokratiebi~ da `aristofane da aTeni~. a. kruazes aTenis demokratia berZnuli geniis udides qmnilebad miaCnda. misi mtkicebiT, aTenis demokratiaze monobas gansakuTrebuli kvali ar dauCnevia, radganac aTenSi mravalricxovan socialur fenas Tavisufali moqalaqeebi Seadgendnen.

XX s-is 20-iani wlebis franguli antikologiis avtoritetuli warmomadgeneli iyo g. glotci, romelic warmatebiT ikvlevda antikuri polisis problemebsac. g. glotcis monografiebma `Sroma Zvel saberZneTSi~ (1920) da `berZnuli qalaqi~ (1928) sayovelTao aRiareba moipova. g. glotcis azriT, ZvelberZnuli polisi antikuri istoriis arsebiTi fenomenia. misi varaudiT, polisuri samyaros formireba mxolod geografiuli faqtorebiT rodi ganisazRvreba, vinaidan saberZneTis bunebrivi pirobebisagan gansxvavdeboda mcire aziisa da italiis landSafti, magram am regionebSi politikuri organizaciis formad polisi rCeboda.

Zveli saberZneTis istoriisadmi gansakuTrebul interess inglisSic iCendnen. XVIII s. dasasrulsa da XIX s-is pirvel naxevarSi, pirvelad evropaSi, did britaneTSi gamoqveynda Zveli saberZneTis istoriis mravaltomiani sacnobaro naSromebi. cnobili mecnieri u. mitfordi Tavis rvatomian naSromSi (1784-1794) `saberZneTis istoria~ qeba-didebas asxamda konservatiul spartas, mis politikas da marTvis sistemas. meore ingliseli mkvlevari j. groti 12-tomian naSromSi `saberZneTis istoria~ (1846-1856), piriqiT, aTensa dam is demokratiul institutebs dadebiT tonalobaSi xatavda. j. grotisaTvis aTenis istoria sruliad saberZneTis istoriis qvakuTxedi iyo. mecnieri gansakuTrebul yuradRebas uTmobda polisebis politikuri da kulturis istoriis sakiTxebis Seswavlas.

ingliselma mecnierma m. farnelam polisebis kultebis Seswavlas xuTtomiani naSromi (1896-1907) miuZRvna. naratiuli, arqeologiuri da epigrafikuli masalebis safuZvelze, gamokvleulia calkeuli polisebis panTeonSi warmodgenili RvTaebebis genezisis, maTi xasiaTisa Tu funqciebis aspeqtebi. aRniSnul naSroms, Tavisi masStaburobiT, analogi inglisis farglebs gareTac ar moepoveba.

XX s-is 20-30 wlebSi inglisuri da amerikuli antikologiis erTianobis tendencies gaZliereba SeimCneva. aRniSnul periodSi, anglo-amerikeli antikologebi gansakuTrebul yuradRebas Zveli saberZneTis adreuli istoriis, kerZod ki aTenis istoriis problemebis kvleva-Ziebaze amaxvilebdnen. seriozuli naSromebi mieZRvna solonis reformebs. am mxriv, aRniSvnis Rirsia k. frimenis `solonis cxovreba da moRvaweoba~ (1936), v. vudxauzis `soloni-mxsneli~ (1938), j. linfortis `aTeneli soloni~ (1919). naSromebSi SesamCnevia aTenis adreuli istoriis modernistuli tendenciebi. aTenis sazogadoebis brZolis analogad avtorebs mohyavT gvian Suasaukuneebis epoqaSi `mesame wodebis~ brZola feodaluri aristokratiis winaaRmdeg. msgavsi pozicia damaxasiaTebelia p. iuras monografiaSi `adreuli tirania~ (1922). misi azriT, tiranebi savaWro klasis, `axali mdidrebis~ liderebi iyvnen. `tiranebis~ dawinaurebis mizezi iyo qoneba, romelic vaWrobis Sedegad dagrovda.

aRniSnuli periodis anglo-amerkul antikaTmcodneobaSi gansakuTrebuli adgili ekava aseve monobis problematikis Seswavlas. Zv. w. V-IV ss-is aTenis mosaxleobis problemebs ikvlevda a. gomi, romelic aseve Seexo monaTa raodenobis aspeqtebsac. misi gamoangariSebiT, atikis mosaxleobis umravlesobas monebi Seadgendnen. samagierod, cnobilma amerikelma mecnierma u. vestermanma, statiaSi `monoba~, piriqiT, maTi ricxvi sagrznoblad Seamcira. anglo-amerikuli antikologebi interess iCendnen aseve romauli epoqis berZnuli qalaqebis sakiTxebisadmi. am problemebs cnobilma ingliselma mecnierma a. jounsma miuZRvna saintereso monografiebi _ `romis aRmosavluri provinciebis qalaqebi~ (1938) da `berZnuli qalaqi aleqsandredan iustinianemde~ (1940), romlebSic naCvenebia damoukideblobadakarguli polisebis bedi. a. jounsis azriT, polisebis daRupvis mizezi mdgomareobs imaSi, rom qalaqis damcveli mudam iyo mdidar moqalaqeTa viwro wre, romelic `qalaqis proletariats~ da glexobas eqsploatacias uwevda. romaul epoqaSi warCinebuli fenebi sagrZnoblad Seaviwroves.

meore msoflio omis damTavrebis Semdeg axal warmatebebs aRwevs anglo-amerikuli antikologia. gansakuTrebuli mravalmxrivobiT gamoirCeoda igliseli mecnieri m. finli (1912-1983), romelic antimodernisti iyo. mis mravalricxovan naSromTa Soris did interess iwvevs `Zveli ekonomika~ (1973). m. finlis azriT kapitalisturisagan antikuri ekonomika arsebiTad gansxvavdeboda, ramdenadac am ukanasknelTan dakavSirebiT ar SeiZleba iseTi cnebebis gamoyenebac ki, rogoricaa `kapitali~, `kapitaldabandeba~, `produqcia~, `moTxovnileba~, `SeTAvazeba~. mkvlevris Tanaxmad, antikuri qalaqi ara warmoebis, aramed moTxovnilebis centri iyo. polisis ekonomikis safuZvels oikosuri, naturaluri meurneoba warmoadgenda. m. finlis azriT, antikuri sazogadoebis `daRupvis~ mizezi iyo is, rom polisuri sistema biorokratiuli monarqiiT Seicvala.

aTenis ekonomikis istoriis calkeuli sakiTxebi originalurad da novaciuradaa gamokvleuli j. fainis naSromSi `horoi. miwaTmowyoba, giravnoba da qonebis saniSnebi Zvel aTenSi~ (1951), romelic bazirebulia Taviseburi kategoriis wyaroze, e.w. `horoebze~, qonebis (miwis nakveTi, saxli) saniSne qvebze. j. fainis mtkicebiT, Zv. w. IV s-is aTenSi, miuxedavad miwebis koncentraciis procesisa, aq msxvili meurneobebi ar Seqmnila da glexobis masobriv pauperizaciasac ar hqonia adgili. marTalia, misi azriT, siRaribis done Zalze gaizarda, Tumca meore socialur polusze simdidris zrda ar SeimCneoda. amitomac, aTenSi socialuri konfliqti ar gamwvavebula.

anglo-amerikeli antikologebia gansakuTrebul yuradRebas uTmobdnen berZenTa sakolonizacio moZraobis Seswavlas, ingliselma mecnierma j. bordmanma am problemas specialuri naSromi `zRvisiqiTa berZnebi~ (1973), miuZRvna. mkvlevris azriT, kolonizacia mudam berZNuli civilizaciis Cveuli fenomeni iyo. g. grehemis naSromSi _ `kolonia da metropolia Zvel saberZneTSi~ (1964) Seswavlilia koloniebisa da metropolisebis politikuri urTierTobani. mkvlevris mtkicebiT, zogierTi kolonia politikurad mTlianad iyo damokidebuli Tavis metropolisze, zogi nawilobriv, zogierTi ki sruliad damoukidebeli iyo.

aRniSnuli periodis anglo-amerikul antikologiaSi ZiriTadi yuradReba mainc antikuri ekonomikis Seswavlas eTmoboda. v. defisonisa da j. harperis monumentur naSromSi _ `evropis ekonomikuri istoria~, (t. 1, 1972), polisuri ekonomika ganmartebulia, rogorc sabazro ekonomika, sadac arsebiTad wvrili mewarmeebi figurireben. j. sen-krua Tavis naSromSi `peloponesis omis garemoebebi~ (1972), amtkicebda, rom rac ar unda yofiliyo polisebis calkeul vaWrebs Soris dapirispireba, is polisebs mainc ar provocirebda. j. sen-kruas azriT, polisebisaTvis merkanteluri politika, savaWro metoqeoba da savaWro omebi ucxo iyo.

f. frosti naSromSi _ `tomobrivi politika da samoqalaqo saxelmwifo~ (1976) asabuTebda, rom aTenis ekonomikuri aRmavloba, misi tradiciuli meurneois gardaqmna aTenis sazRvao kavSiris formirebis Sedegi iyo. meore ingliseli mecnieris a. frenCis (`aTenis ekonomikis aRmavloba~, 1964) mtkicebiT ki, piriqiT, aTenis ekonomikis aRmavloba aTenis sazRvao kavsiris formirebis dros daemTxva, ramac ganapiroba kidec am aliansSi misi hegemonoba.

meore msoflio omis Semdgomi periodis anglo-amerikul antikologiaSi umTavres Temas aTenis demokratiis dacva warmoadgenda. aTebis demokratiis Tanmimdevruli damcveli iyo cnobili ingliseli mecnieri a. jounsi. Tavis monografiaSi `aTenis demokratia~ (1957), mkvlevari cdilobda daesabuTebina, rom Semosavlebi-gasavlebi da jamagiri arc Tu ise didi iyo da mSvidobianobis dros qalaqis saxsrebiT ifargleoda. a. jounsis mtkicebiT, moqalaqeTa ZiriTadi nawili Tavisive Sromis xarjze cxovrobda da `mdidari aTenelebic ki SedarebiT mokrZalebuli xalxi iyo.~ mkvlevris azriT, aTenis demokratiis arsebobibs garanti moqalaqeTa saSualo fena iyo.

moqalaqrTa saSualo fenis gansakuTrebul rolze mianiSnebda v. erenbergic. mkvlevars (`aristofanes xalxi~, 1951) gacemisa da anazRaurebis rolis mniSvneloba gadaWarbebulad miaCnda. misi mtkicebiT, isini uRaribesi aTenelebis arsebobasac ki ver uzrunvelyofdnen. v. erenbergis azriT, aTenis sazogadoebis ganviTarebaze warCinebulebsa da mdabioebs, mdidrebsa da Raribebs Soris gansxvavebas ar umoqmedia, vinaidan aTenis socialuri organizmi `saSualo klasisagan~ Sedgeboda. v. erenbergi erTaderT Sida konfliqtad aTenSi TaobaTa konfliqts miiCnevs.

aTenuri demokratiis ganviTarebaSi samokavSireo forosis rolis gadaWarbebul Sefasebas ar iziarebs r. meigzi (`aTenis imperia~, 1972). mkvlevris Tanaxmad, mcdaria is mosazreba, romlis Tanaxmadac aTenelebma gazardes forosis raodenoba, raTa TavianTi keTildReoba uzrunveleyo. r. meigzis varaudiT, forosis nawili mokavSireebs ubrundebodaT gaweruli samxedro samsaxurisaTvis, xolo forosis garkveuli nawili mokavSire qalaqebidan aTenSi emigrirebul metoikosebs xmardeboda, raTa maTTvis sasurveli pirobebi Seqmniliyo. aTeni zRvaze usafrTxoebas uzrunvelyofda da miT savaWro kotaqtebi farTovdeboda.

anglo-amerikul antikologiaSi mniSvnelovani adgili ukavia spartis istoriis problemebis Seswavlas. mravalricxovan monografiaTa Soris gamoirCeva k. Craimsis `Zveli sparta~ (1952), x. miCelis `sparta~ (1952), j. xakslis `adreuli sparta~ (1962), v. foresatis `spartis istoria Zv. w. 950-192 ww-Si~ (1968), m. finlis statia `sparta~ (1975).

k. Craimsis mixedviT, spartis saxelmwifoebrivma wyobam saukuneebis manZilze, mcireodeni cvlilebebi ganicada. mkvlevrisaTvis adreuli sparta iyo feodaluri saxelmwifo, romelic lokurgosis reformebis Semdeg unificirebul saxelmwifod gardaiqmna. x. miCelsac sparta feodaluri tipis saxelmwifod miaCnda. misi azriT, spartiats miwa feodali raindis msgavsad unawildeboda. mkvlevris Tanaxmad, spartis socialur-ekonomikuri struqtura saukuneebis manZilze ucvleli rCeboda da misi konstituciuri sistema idealuri iyo.

j. xakslis azriT, sparta Tavdapirvelad swrafad ganviTarebadi saxelmwifo iyo da aq seriozuli cvlilebebi xdeba aRmosavleT xmelTaSuazRvispireTSi sparseTis poziciebis ganmtkicebis Semdeg, ris Sedegadac spartam am regionSi gasaRebis bazrebi dakarga.

m. finli spartis militaristul funqcias uaryofs da mas politikur saxelmwifod miiCnevs. mkvlevris azriT, spartanuli sistema unikalobiT ar gamoirCeoda, vinaidan igive elementebi sxva polisebSic dasturdeba, xolo misi specifika mdgomareobas imaSi, rom es elementebi (ilotia, samefo xelisufleba, sisistiebi) erTad iyo koncentrirebuli.

elinisturi epoqis aTenis istorias specialuri monografia miuZRvna h. xabixTma `elinisturi aTeni~, sadac ganxilulia aTenis polisis Zv. w. IV-I ss-is socialur-ekonomikuri da politikuri istoriis sakvanZo sakiTxebi.

antikuri polisebis SeswavlaSi garkveuli wvlili miuZRviT italiel mecnierebs. am mxriv, aRsaniSnavia gamoCenili antikologis g. desanktisi (1870-1957). mis naSromSi `atisi. aTenis respublikis istoria~ detaluradaa gadmocemuli atikis istoria. avtori, Tavisi maswavleblisagan gansxvavebiT, aTenis demokratiuli mmarTvelobis formisadmi mxurvale simpatiebs amJRavnebda. antikuri polisis problemebze muSaobda, aseve cnobili mecnieri m. ferabino. naSromSi `berZnuli Tavisuflebis dasasruli~, avtori amtkicebda, rom berZnebisaTvis Tavisufleba avtarkul polisebSi iyo gansaxierebuli, xolo sparselebTan – monarqiulSi. sparseTis saxelmwifo ifro myari aRmoCnda, vidre berZnuli samyaro, vinaidan man erTianoba SeinarCuna. mkvlevaris azriT, berZnebs Tavisuflebis principebma xeli SeuSales, rom didi imperia SeeqmnaT.

XIX s-is dasasrulsa da XX s-is dasawyisSi avstriasa da belgiaSi antikologiisadmi garkveuli daintereseba SeiniSneba. cnobili avstrieli mecnieri u. Svarci (1819-1900) Tavis naSromSi _ `aTenis demokratia~, uaryofiTad axasiaTebs aTenis demokratiul sistemas. misi mtkicebiT, aTenSi TiTqosda adgil hqonda angarebas, sisastikes, korufcias. aq Tavisufali azri idevneboda, uTanasworoba iyo da xels uSlidnen mecnierebis ganviTarebas. amitom u. Svarci tiranias da oligarqiul rejims TanaugrZnobda.

belgielma mecnierma a. frankotma (1856-1918) naSromebis seria miuZRvna polisebis finansebisa da mrewvelobis sakiTxebs. a. frankotis mtkicebiT, polisebSi bankebi da fabrikebi funqcionirebdnen. miletis saqalaqo angariSis Sesaxeb arsebuli cnoba, qalaqis `biujetad~ miiCnia. a. frankots ekuTvnis aseve fundamenturi gamokvlevebi polisebSi metoikosebisa da proqsenebis mdgomareobisa Tu maTi statusis Sesaxeb.

berZnuli polisis istoriis SeswavlaSi gansakuTrebuli wvlili Tanamedrove rusul antikologiasac miuZRvis. polisuri sistemis winaistoria da misi adreuli formebis aspeqtebs eZRvneba i. andreevis fundamenturi monografia `adreberZnuli polisi~ (1976) da e. frolovis `berZnuli polisis dabadeba~ (1988); polisis arsi, qalaqisa da polisis definiciis sakiTxebi ganxilulia g. koSelenkos naSromebSi: `polisi da qalaqi~ (1980), `ZvelberZnuli polisi~ (1983); polisuri ekonomikis problemebi gaSuqebulia v. andreebis statiebSi: `miwebis fasi Zv. w. IV s-is atikaSi~ (1960); `miwebis kocentraciis sakiTxi Zv. w. IV s-is atikaSi~ (1958); `Zv. w. V-III ss-is atikuri sazogadoebrivi miwismflobeloba~ (1967); polisuri sistemis krizisis sakiTxebis Seswavlas eZRvneba l. marinoviCis monografia `berZnuli moqiravneoba Zv. w. IV s-Si da polisis krizisi~ (1975), l. gluskinas mravalricxovani naSromebi: `miwis arenda Zv. w. IV s-is atikaSi~ (1968), `Zv. w. IV s-is aTenis socialur-ekonomikuri istoriis problemebi~ (1975), `polisis krizisis problemebi~ (1983); elinisturi aRmosavleTis polisebis istoriis aspeqtebi ganxilulia g. koSelenkos `polisi elinistur aRmosavleTSi~ (1970), l. marinoviCis `aleqsandre makedoneli da mcire aziis polisebi~ (1980); `polisi da elinisturi monarqia: urTierTobaTa genezisis problema~ (1985).

rusma mkvlevarebma CrdiloeT SavizRvispireTis berZnuli kolonizaciis da elinuri apoikiebis istoriis problemebs araerTi Rirebuli naSromi miuZRvnes. gansakuTrebiT aRsaniSnavia v. lapinis `CrdiloeT SavizRvispireTis berZnuli nkolonizacia~ (1966), v. gaidukeviCis `bosforis samefo~ (1949), d. Selovis `antikuri samyaro CrdiloeT SavizRvispireTSi~ (1956), v. blavatskis `arqauli bosfori~ (1954), `pantikapeoni~ (1964), i. vinogradovis `polisi CrdiloeT SavizRvispireTSi~ (1983), `arqauli olviis istoriidan~ (1971) da sxv.

qarTul saistorio mecnierebaSi berZnuli polisi monografiulad jer kidev ar aris Seswavlili, magram cnobili qarTveli antikologebis al. wereTlis, l. sanikiZis, g. qavTarias, r. gordezianis (`berZnuli civilizacia~) da l. gordezianis (`Zveli istoriis narkvevebi~) monografiebSi polisuri sistemis formirebisa da misi ganviTarebis procesicaa ganzogadebuli. polisisa da qalaqis definiciis problemebi ganxilulia v. liCelis naSromSi `kolxeTisa da iberiis kulturis sakiTxebi~. qarTvelma istorikosebma da arqeologebma aRmosavleT SavizRvispireTis berZnuli kolonizaciisa da kolxeTis antikuri xanis qalaqebis istoriis problemebs mniSvnelovani naSromebi miuZRvnes. am mxriv, aRsaniSnavia n. lomouris `kolxeTis sanapiros berZnuli kolonizacia~ (1962), ot. lorTqifaniZis `kolxeTis berZnuli kolonizaciis sakiTxisaTvis~ (1964), m. lorTqifaniZis `Zv. w. VI-IV ss-is kolxur-berZnuli urTierTobis xasiaTis sakiTxebi~ (1994), m. naZis `kolxeTis SavizRvispireTis qalaqebi~ (1968), T. miqelaZis `masalebi Zveli fasisis `xoris~ arqeologiisaTvis~ (1979), g. gamyreliZis `kolxologiuri narkvevebi~ (2001).

aRniSnul naSromebSi Seswavlilia Zveli kolxeTis kolonizaciamdeli viTareba, aRmosavleT SavizRvispireTis berZnuli kolonizaciis Taviseburebani, misi etapebi; berZnuli axalSenebisa da kolxeTis zRvispira qalaqebis statusi Tu mati funqciebi.

aRmosavleT da CrdiloeT SavizRvispireTis berZnuli kolonizaciis ganxilvas mieZRvna wyaltuboSi sakavSiro simpoziumebi: `CrdiloeT da SavizRvispireTis berZnuli kolonizaciis problemebi~ (1977) da `SavizRvispireTis mkvidri mosaxleoba berZnuli kolonizaciis epoqaSi~ (1979).



Download 0.79 Mb.

Share with your friends:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




The database is protected by copyright ©essaydocs.org 2022
send message

    Main page